پس گوئيم كه آيهء ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ 15 و آيه سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ 16 و آيه بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ 17 و حديث نبوى ظاهرا انّ اللّه خلق الملئكة من العقل بلا شهوة 18 ( الخ ) و كلام امير المؤمنين ( ع ) و فيك انطوى العالم الاكبر 19 و كلمات انبياء و حكماء ، همه متفقند كه انسان عالم صغير است و ما سوى اللّه عالم كبير ، چون شير و گربه ، و فيل و پشه ، و جنس و نمونه . پس هر چه در عالم كبير بينيم از ملائكه و انبياء و بهشت و عالم مثال و افلاك و عناصر و شياطين و جهنّم ، گوئيم نمونه همه در انسان نيز هست و هر چه در انسان بينيم گوئيم كه در عالم كبير نيز هست . پس چون انسان بدنى و غالب مثالى ، كه در خواب ظاهر مىشود ، و روحى ، بيش ندارد كه هر يك عالمى است به ديگرى پيوسته ، لهذا در خواب جماع مىكند و به بدن خروج منى و احتلام دست مىدهد پس عالم كبير همين سه مرتبه است . لهذا حكماء فرمايند كه كليه عوالم سه است به هم پيوسته . پس عالم كبير نيز يك انسان است و نمونه هَلْ مِنْ مَزِيدٍ 20 جهنّم حرص انسان است . و هر چه از او در خواب كناره كنى ، او از دنيا بوده و آن عبارت است از افلاك و عناصر و آلام و لذائذ آنها . از اينجا دانى كه دنيا از كجا تا كجا . و مذموم تعلّق تو است به دنيا نه وجود وى ، و معنى ( موتوا قبل ان تموتوا ) 21 ترك همين علاقه است اختيارا كه به موت ، قهرا مىشود . و جميع معاصى از قبل بدن و حيات دنيوى و دنيا است و چون لذّت ، ادراك مخصوصى است و الم ، ادراك مخصوصى ، و مدرك روح است نه بدن ؛ پس روح در هر عالم كه باشد او را لذّت و الم از آن عالم حاصل است چه انسان را در هر عالم مشاعرى است از جنس آن عالم ، پس لذت و الم عالم برزخ ثابت شد ، كه خواب نمونه آن است . و چون انسان داراى هر سه عالم است پس گاهى از دو عالم ملول مىشود سفر به عالم روح مىكند و آن زمان مناجات با خدا و توجه به ائمه هدى ( ع ) است كه از هر چيز بلكه از خود غافل است . و گاه به عالم برزخ سفر مىكند و آن وقتى است كه در خواب است از براى غالب ناس . و گاهى ميل به عالم دنيا مىكند . و تا شخص در دنيا و حواس ظاهره است دو عالم ديگر غيب است و دنيا شهاده ، و چون به حواس آن دو عالم ادراك كنند همه شهاده‌اند . پس در دنيا غريبى ، نسبت به بدن مثالى و روح ، و در وطنى ، نسبت به بدن ، و چون به برزخ وارد شوى غريبى ، نسبت به بدن مثالى . لهذا فرمود ( ارحم فى هذه الدّنيا غربتى ) ، 22 باز فرمود ( ارحم فى ذلك البيت الجديد ) ، اى القبر ، غربتى . 23 و شاهد